مراد از خلفاى قبل از ايشان مؤمنين از امتهاى گذشته خواهد بود ، كه خدا كفار و منافقين آنها را هلاك كرد ، و مؤمنين خالص ايشان را نجات داد ، مانند قوم نوح و هود و صالح و شعيب ، هم چنان كه در آيه « وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ ، وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي وَخافَ وَعِيدِ » « 1 » است و اينان كسانى هستند كه خود را براى خدا خالص كردند و خدا نجاتشان داد ، و در نتيجه جامعه صالحى تشكيل داده و در آن زندگى كردند ، تا آنكه مهلتشان طول كشيده ، دلهايشان قساوت يافت . اما قول كسى « 2 » كه گفته : مراد از مستخلفين قبل از ايشان ، بنى اسرائيل است كه خدا بعد از هلاك كردن فرعون و لشگريانش سر زمين مصر و شام را به ايشان ارث داده ، و در آن مكنتشان داد ، هم چنان كه درباره آنان فرمود : « وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الأَرْضِ » « 3 » حرف صحيحى نيست . زيرا آيه مورد بحث از مردمى خبر مىدهد كه بعد از ارث بردن زمين ، اجتماعى صالح تشكيل دادند و قوم بنى اسرائيل بعد از نجاتشان از فرعون و لشگرش ، هرگز از كفر و نفاق و فسق خالص نگشتند ، و مصداق * ( « الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * نشدند ، و به نص قرآن كريم در آياتى بسيار هرگز و در هيچ دوره اى چنين روزى به خود نديدند ، و با اينكه اجتماع ايشان همواره از كفار و منافقين و صالحان و طالحان متشكل مىشده ، ديگر معنا ندارد كه استخلاف ايشان را مثل بزند براى استخلاف * ( « الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * . و اگر مراد از تشبيه اصل استخلاف ايشان ، به استخلاف خلفاى قبل از ايشان - كه فرضا بنى اسرائيل باشند چه خوب و چه بد - بوده باشد ، در اين صورت احتياجى نبود كه مجتمع اسرائيلى را پيش بكشد ، و به آنان تشبيه كند و حال آنكه امتهاى موجود در زمان نزول آيه و قبل از آن بسيار قوىتر و پرجمعيتتر از بنى اسرائيل بودند مانند روم و فارس و كلده و غير

--> ( 1 ) كسانى كه كافر شدند به رسولان خود گفتند : به طور مسلم شما را از سر زمين خود بيرون مىكنيم ، مگر آنكه به كيش ما برگرديد ، پس پروردگارشان به ايشان وحى فرستاد كه به طور قطع ستمكاران را هلاك خواهيم كرد ، و بعد از ايشان شما را در زمين سكونت خواهيم داد ، اين روش ما است نسبت به كسى كه از مقام من بترسد ، و از عذاب من بهراسد . سوره ابراهيم ، آيه 14 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 18 ، ص 203 . ( 3 ) اراده كرديم بر كسانى كه در زمين به دست كفار ضعيف شدند ، منت نهيم ، و ايشان را پيشوايان و وارثان نموده ، و در زمين مكنت دهيم . سوره قصص ، آيات 5 و 6 .